Kemençe Ne Demek?

[yönetim]

Kemençe kelimesi, yayla çalýnan sazlarýn, Farsça “yay” anlamýndaki keman kelimesinden türemiþ ortak adýdýr. Araplarýn rebab dediði bu türe eski Türkler “oklu” anlamýnda "ýklýð" diyorlardý ki bütün yaylý sazlarýn en kýdemli atasýdýr. 10 ila 15. yy.larda yalnýz Arap ve Bizanslýlarýn deðil, Ýranlýlarla Türklerin de kullandýðý kaynaklardan anlaþýlan ve 18. yy. sonlarýna kadar Türk musikisinin tek yaylý sazý olan Kemançe'nin yerini, Batýnýn önce Viola d'amore'si (sinekemaný adýyla), sonra da Violino'su (keman) aldý. Ama Laz kemençesi Karadeniz horonlarý sayesinde, armudi kemençe ise 19. yy. ortalarýna doðru girdiði fasýl topluluðu içinde günümüze kadar gelebildi. Türk musikisinin bu en küçük sazý, boy-bosundan umulmayacak güçte bir ses yüksekliðine ve týnýsýna sahiptir (sesler, diðer telli sazlarda olduðu gibi teli kýsmen saðýrlaþtýran parmak ucu etinden deðil, týrnaðýn sert boynuzsu yapýdaki yüzeyinden elde edildiði için). Herhalde müziðimizin, en kalabalýk topluluklarda dahi sesi rahatça (çok defa da maalesef rahatsýz edercesine) duyulan en diþi iki sazýndan biri kanunsa, öbürü kemençedir. Aslýnda karaaðaç, karadut, dikenli ardýç, maun veya pelesenk çeþitlerinden birinden 42x16x6 cm ölçüsündeki bir takozun; sadece içi oyulmak, tekne, boyun ve kafa'sýna gereken þekil verilmek, kapak, burgu ve tel takýlmak suretiyle bu kadar zarif bir sanat þaheseri haline gelebileceðini hayal etmek bile zordur. Kesidi minik bir kayýk gibi olan teknenin tabaný 6-10, yanlarý ise 3 mm.ye kadar oyulup yuvarlak sistreyle tesviye edilir.
Kafa da denen boynun (sap veya burguluk) kalýnlýðý gövdeye yakýn yerde 13, uçta 9 mm.dir. Sazýn 28 cm boyundaki teknesi, orta sýklýkta düzgün elyaflý yaðsýz selviden, hafifçe kavisli ve ortasý 4-5, kenarlarý 2-3 mm kalýnlýkta bir kapak'la kapatýlýr. Kenarlara ince fileto konur, ancak kapak cilalanmaz. Kapaðýn "tel takozu" denen kuyruða yakýn kýsmýnda, sýrtlarý dýþarýya doðru D þeklinde simetrik iki delik vardýr (4x3 cm). Bu deliklerin üstünde (sapa daha yakýn) eskiden ardýç (bugün kelebek) aðacýndan yapýlan bir eþik vardýr (kuyruktaki tel takozundan gelen teller bunun üzerinden atlayarak burgulara ulaþýrlar). Eþiðin sað ayaðý göðse, sol ayaðý ise (Neva telinin hizasýnda), sýk elyaflý ladinden 5-6 mm çap ve 3-5 cm yükseklikte, tellerin titreþimini tekneye ileten "candireði"ne basar.
Sýrtta burgulara yakýn yerde baþlayýp kuyruk takozuna yakýn yerde sivrilerek biten sýrt oluðu, saz bittikten sonra ince zýmparayla son akortlarýn yapýldýðý, kemençenin göðüsten sonraki en önemli ve hassas elemanýdýr. Bu oluðun en geniþ yerinde ise (eþiðin tam altý) 3-4 mm çapýnda, etrafý bazen sedef çiçek motifiyle süslü bir delik açýlýr ki görevi tiz perdeleri maskeleyip bas perdeleri yükseltmektedir. Bütün bu iþler tamamlanýnca sazýn teknesi gomalakla cilalanýr.


KemençeKemençeye belki de bütün sevimliliðini veren burgularý (tavþan kulaðýný andýrdýklarý için kulak adý verilmiþ olabilir), süslü sazlarda yýlan, fildiþi, abanoz veya pelesenk, sade sazlarda zerdali, badem veya akgürgen gibi aðaçlardan yapýlýr ve 14-15 cm boyunda olur. Burgularýn en geniþ (akort için tutulup döndürülecek) kýsmý ise 21 mm.dir. Boylarýnýn normal saz burgularýndan uzun olmasýnýn bir sebebi kýsa kalýn tellerin momentini dengelemekse, diðer bir sebebi de sazýn iki noktadan tesbitli olarak tutulmasýný saðlamak olabilir: kemençe, kuyruk takozu sol dize (bazen de iki diz arasýna) konmak ve burgularýndan göðse (kalbe) dayatýlmak suretiyle tutulur; tellere yandan deðen sol elle yayý çeken sað el de icrayý saðlar (yay durumlarýna göre saz sol el ayasý içinde saða-sola hafifçe döndürülebilir). Burgunun 1 cm.i kafadan arkaya çýkar; kafaya giren 6 cm.lik kýsým kesik koni, kalan 8 cm.i de tavþan kulaðýna veya laleye benzer çeþitli þekillerdedir.
Kemençenin üç telinden ikisi (Rast ve Neva) baðýrsaktan, üstteki ilk telse (Yegah) gümüþ sargýlýdýr. Üst ve alt tel 25.5-26, orta tel 29.2-29.5 cm uzunluðunda; üst tel 0.8, orta tel 1.5, alt tel 1 mm kalýnlýðýndadýr. Saz ortalama 60 cm uzunluðunda, esnemeye dayanýklý yýlan, abanoz vb. sert aðaçlardan yapýlmýþ, avuç içi yukarýya bakacak þekilde tutulan bir yayla çalýnýr. Tellere sürtülen 150-200 civarýndaki at kýlýna, kaymasýn diye -keman yayýndaki gibi- reçine sürülür. Yayýn sapa yakýn 10 cm.lik deri kaplý kýsmýna sokulan orta parmak (gerekirse yüzük parmaðý) vasýtasýyla at kýlý gerdirilir. Yayýn burnu ise at kuyruðu gibi bir süs püskülüyle bitirilir. Doðudan batýya geçtiði kesin olan yaya at kýlý takma adetinin, þaman kopuzunda, tuð adlý en eski ritm sopasýnda ve rebabda da görüldüðü üzere, Türklerde ata verilen kutsal deðerden kaynaklandýðý açýktýr (bkz. M. R. Gazimihal, Asya ve Anadolu Kaynaklarýnda Iklýð; Curt Sach, The History of Musical Instruments).


KemençeAyrýlmaz davul-zurna ve ney-tanbur ikilisi gibi, kemençenin ayrýlmaz arkadaþý da yüzyýlýmýz baþlarýna kadar lâvta'ydý. Sakýz çingenelerinin elinde lira adýyla kullanýlan bu saz, eski Pera tavernalarýnda sadece lâvtanýn tempo tuttuðu bir oyun havasý sazý iken, büyük dahi Tanburi Cemil Bey'in, hocasý Vasil'in elinde görüp gönül verdiði bu saza ilgi duymasý ve kýsa zamanda en üstün seviyeye çýkarmasý sayesinde ayný zamanda asil ve zarif bir fasýl sazý oldu. Bunda, artýk bütün müesseseleriyle çökmekte olan bir imparatorluðun hüznüne ve Türk zevkýne, keman sesinden çok daha yatkýn gelmiþ olmasýnýn etkisi açýktýr.
Normal kemençeden 1-2 cm daha büyüðü olan Kaba (Büyük) Kemençe'yi de yaptýran Cemil Bey ayrýca, sazda hiçbir deðiþiklik yapmadan Kemençeye dördüncü (kaba Rast) telini ilave etmiþ ve plaktaki ünlü Pesendide taksimini bu 4 telli kemençeyle yapmýþtýr. Ancak bu sazýn, Sadettin Arel'in 1933'te yaptýrdýðý dörder telli ve tel boylarý eþitlenmiþ Kemençe Beþlemesi ile (soprano, alto, tenor, bariton, bas) hiç ilgisi yoktur. Bugün ÝTÜ Türk Müziði Konservatuarýnda üç telli klasik kemençe ile dört telli Arel kemençesi birlikte öðretilmektedir.
Eskiden - diðer sazlarýmýz gibi - siyah veya yeþil kadifeden aðzý kordonla büzülmüþ bir torbada taþýnan (ve kordonundan redingotun iç cebindeki düðmeye asýlan) kemençe, son zamanlarda içi kavak (veya akume) kontrplak, dýþý vinylex, sazý ve yayýný alan saplý-menteþeli þýk bir kutu içinde taþýnmaktadýr. Bilinen en eski büyük kemençe yapýcýlarý Büyük Ýzmitli, Vasil ve Baron'dur (adlarý -silinmemiþse- tekne içindeki etikette veya kapak altýnda yazýlýdýr). Bu büyük isimlerden sonra gelen iyi kemençe yapýcýlarý ise Haldun Menemencioðlu (Haluk Recai), Reþat Uca ve Ýhsan Özgen'dir.
Kemençevi veya Kemençeci olarak bilinen sazýn en iyi icracýlarýný ise þu þekilde sýralayabiliriz: Vasil, Tanburi Cemil, Nikolaki, Samiye Morkaya, Anastas, Sotiri, Mes'ud Cemil, Ruþen Kam, Hadiye Ötüken, Haluk Recai, Cüneyd Orhon ve Ýhsan Özgen. Sanatçýlarýn görüþ birliði halinde olduðu en iyi genç isimlerse Hasan Esen, Derya Türkan ve Neva Özgen'le Furkan Bilgi'dir.